كتابنامه كتابنامه و برخى نشانه‌هايى كه در پانوشت‌هاى معجم البلدان به كار رفته و برخى از منابع كه ياقوت به آنها حوالت مىدهد : منابع كارهاى ياقوت را مىتوان به چند دسته بخش‌بندى كرد : الف ) منابع شفاهى : مطالبى كه ياقوت از زبان دوستان هم روزگار خود نقل مىكند ، مانند : يعقوب كرد هذبانى ، ابن اثير على ، ابن نجار محمد . او از چنين دوستان با عنوان « حدثنى . . . » نقل مىنمايد . ب ) مطالبى كه ياقوت از درگذشتگان ، كه نسخه‌اى از كتابشان را نزد خود داشت ، و به نام كتاب وى يا « صاحب كتاب . . . » از آن نقل مىكند . ج ) مطالبى كه از كسى نقل مىكند ، و ما بايد به حدس بدانيم از كدامين كتاب وى نقل كرده است : د ) مطالبى را نيز از كسى نقل مىكند كه نه او را ديده و نه كتاب وى را داشته ، بلكه مطلب را در كتابى از ديگران ديده ، و او با حذف واسطه ، از كسى نقل مىكند كه نديده است ، و خواننده بايد با كوشش و جستجو دريابد كه مرجع در كجا بوده است . من با ممارست و شناختى كه در اثر ترجمهء سطر به سطر كتاب به دست آورده بودم ، برخى از آنها را شناسائى كرده ، به ترتيب الفبا در زير مىآورم ؛ و با استفاده از فهرستى كه وستنفلد در جلد ششم معجمد آورده است ، شمارهء بارها كه ياقوت از هر يك نقل كرده است ، بر آن افزودم . اينك نام منابعى كه ياقوت آورده است : آثار : ن . ك قزوينى آثار . ابيوردى م 507 : محمد پسر احمد از مردم باورد كوفن خراسان . كتابدار كتابخانهء نظاميهء بغداد بود . به تهمت ستايش فاطميان مصر خونش را هدر اعلام كردند ، و او پنهان شد ، و نسبنامه براى خودش ساخت كه از اولاد معاويه است ، و در نامه‌اى كه به مستظهر ( م 512 ) عباسى نوشت امضاء خود را ( معاوى ) نهاد ، خليفه خشمگين شده ( حرف ميم ) را از آن تراشيد تا ( عاوى - سگ پارس كننده ) خوانده شود ، و نامه را نپذيرفته ، پس داد . پدرم او را شيعى شمرده در طبقات ق 6 ص 247 و 13 جا در ذريعه آورده‌اند ( فهرست ذريعه ص 20001 ) ياقوت 12 جا از اين مرد نقل مىكند و در ( معجما 17 : 234 ) نقل مىكند كه : او مىگفت : 20 سال در بغداد كوشيدم لهجهء من عربى شود ، اما نشد . در پايان در دربار سلجوقى اصفهان زهر خور شد و درگذشت . اثير ( ابن - ) جزرى . نام خانوادگى سه برادر دانشمند كردتبار عربگرا است : الف ) مبارك پسر محمد حديث‌شناس ( 544 - 606 ) است . ب ) على پسر محمد ( 555 - 630 ) تاريخ نگار صاحب « كامل » است . ج ) نصر الله پسر محمد ( 558 - 637 ) اين خاندان كرد شيبانى و لاء ، پس از چند نسل ، نسبت ولائى را به نسبى تبديل كرده ، خود را عرب تبار شمردند . ياقوت هر سه برادر را در شناسهء « جزيرهء ابن عمر » كه زادگاه ايشان بوده ياد مىكند ( چ ع 2 : 79 : 15 ) و هر جا مطلبى از ايشان آورده نامش را با كمال امانت مىآورد ، ليكن ياقوت كتابخانهء خود را به هنگام مرگ ، وقف كتابخانهء مسجد زيدى بغداد كرد ، و على